برای مرتبکردن جملهها در تمرین تیزهوشان، اول موضوع مشترک را پیدا کنید؛ سپس ببینید هر جمله برای فهمیده شدن به کدام جمله دیگر نیاز دارد. عبارت‌هایی مانند «این وسیله»، «پس از آن» و «با این حال» سرنخ‌اند، اما فقط وقتی کمک می‌کنند که مرجع یا رابطه آن‌ها روشن باشد. در این راهنما برای ششم و نهم، از جمله‌های پراکنده یک بند پیوسته می‌سازیم و دلیل ترتیب را توضیح می‌دهیم. همه متن‌ها و تمرین‌ها تألیفی‌اند و سؤال رسمی آزمون نیستند.
در سؤال ترتیب جملهها، چه چیزی باید ساخته شود؟
هدف، ساختن متنی است که خواننده بتواند مسیر آن را دنبال کند: موضوع معرفی شود، توضیح‌ها به موضوع وصل بمانند و ارجاعها مبهم نباشند. ترتیب مناسب فقط با درست بودن دستور زبان هر جمله تعیین نمی‌شود. ممکن است همه جملهها جداگانه درست باشند، اما کنار هم، چیزی را توضیح دهند که هنوز معرفی نشده است.
در مثال‌های این مقاله، هر جمله باید دقیقاً یک بار استفاده شود و بدون افزودن جمله تازه، یک بند مستقل بسازیم. ابتدا دستور تمرین خود را بخوانید؛ گاهی جمله آغازین داده شده یا فقط جای یک جمله خواسته شده است. شماره یا حرف کنار جمله، شناسه آن است و جای نهایی آن در متن را نشان نمی‌دهد.
پیش از انتخاب ترتیب، وابستگی جملهها را پیدا کنید
همه جملهها را یک بار بخوانید و موضوعشان را در چند واژه بنویسید. سپس کنار هر جمله یادداشت کنید: چه چیزی را معرفی میکند و برای فهم آن، چه چیزی باید معلوم باشد؟ از پیوندهای روشن شروع کنید و بعد جای جمله‌های باقی‌مانده را بررسی کنید.
ارجاع: «این» دقیقاً به چه چیزی برمی‌گردد؟
در زوج «یک چراغ کنار در نصب شد» و «این چراغ راهرو را روشن می‌کرد»، جمله دوم به چراغ معرفی‌شده ارجاع دارد. در یک بند مستقل، معرفی چراغ پیش از این ارجاع، خواندن را روشن میکند. با این حال هر جملهای که «این» دارد الزاماً وابسته به جمله قبل نیست؛ «این روزها» میتواند خودش یک زمان کلی را مشخص کند. معنای عبارت را بخوانید و فقط از روی یک واژه حکم ندهید.
زمان: ترتیب رخداد با ترتیب روایت یکی نیست
عبارت «پس از خشک شدن رنگ، قاب را آویخت» به خشک شدن رنگ وابسته است. اما نویسنده میتواند روایتی را از پایان شروع کند و بعد با «پیش از آن» به عقب برگردد. بنابراین دانسته خودتان درباره ترتیب کارها را به متن تحمیل نکنید؛ زمان فعل و عبارت‌های زمانی همین جملهها را با هم بسنجید.
رابطه معنایی: توضیح، تقابل یا نتیجه؟
«برای نمونه» معمولاً مصداق یک حرف کلی را می‌آورد؛ «با این حال» انتظار ساخته‌شده در بخش پیشین را تغییر میدهد؛ «به همین دلیل» به دلیلی اشاره میکند که باید از متن روشن باشد. وجود این عبارت‌ها جای فهم رابطه را نمی‌گیرد. بعد از چیدن، بپرسید نمونه کدام ادعاست، تقابل میان چه چیزهایی است و کدام جمله دلیل نتیجه را داده است.
اگر مرجع «او»، «آن» یا «این کار» روشن نیست، روش تشخیص مرجع با جایگزینی و شاهد متن را تمرین کنید.
برای فهم عبارت‌های وابسته به موقعیت جمله، راهنمای معنی واژه در بافت متن را بخوانید.
مثال حل‌شده: از معرفی مسئله تا نتیجه
جمله‌های زیر را به یک بند مستقل تبدیل کنید. ابتدا خودتان ترتیب پیشنهادی را با نام حروف بنویسید و برای کنار هم گذاشتن جملهها دلیل بیاورید.
- الف: برای برطرف کردن این ابهام، روی هر جعبه نام وسیله‌های داخلش را نوشتند.
- ب: پس از نصب این برچسب‌ها، برداشتن وسیله دیگر به باز کردن همه جعبه‌ها نیاز نداشت.
- پ: در کارگاه کاغذی، وسیله‌ها را در جعبه‌های یکسان و بدون برچسب گذاشته بودند.
- ت: یکسان بودن ظاهر جعبه‌ها باعث شده بود از بیرون معلوم نباشد داخل هرکدام چیست.
پاسخ و دلیل هر اتصال
ترتیب پیشنهادی، به ترتیب خواندن، «پ، ت، الف، ب» است. جمله پ محیط و جعبه‌ها را معرفی میکند. جمله ت پیامدِ یکسان بودن ظاهر آن‌ها را توضیح میدهد و ابهام مشخص میشود. «این ابهام» در الف به همان نامعلوم بودن محتویات برمی‌گردد. جمله ب نیز به برچسب‌هایی اشاره میکند که در الف با نوشتن نام وسیله‌ها ساخته شده‌اند.
چرا شروع با جمله الف مناسب نیست؟
در شروع با الف، خواننده هنوز نمی‌داند «این ابهام» چیست و جعبه‌ها چه مشکلی دارند. اگر ب را پیش از الف بگذاریم نیز «این برچسب‌ها» پیش از معرفی کار برچسب‌گذاری می‌آید. برای رد این ترتیب‌ها نیازی به حدس درباره کارگاه نداریم؛ همان وابستگی‌های داخل متن کافی است.
متن را یک بار بدون شناسه‌ها بخوانید
در کارگاه کاغذی، وسیله‌ها را در جعبه‌های یکسان و بدون برچسب گذاشته بودند. یکسان بودن ظاهر جعبه‌ها باعث شده بود از بیرون معلوم نباشد داخل هرکدام چیست. برای برطرف کردن این ابهام، روی هر جعبه نام وسیله‌های داخلش را نوشتند. پس از نصب این برچسب‌ها، برداشتن وسیله دیگر به باز کردن همه جعبه‌ها نیاز نداشت.
برای جدا کردن گفته متن از برداشت اضافه، تمرین درک مطلب تیزهوشان را ببینید.
تمرین مستقل: ترتیب زمانی همراه با ارجاع
این بار جملهها مراحل ساخت یک نقشه کاغذی را روایت می‌کنند. آن‌ها را بدون تغییر فعل‌ها و بدون اضافه کردن اطلاعات، مرتب کنید.
- الف: پس از تمام شدن این طرح اولیه، مسیر رود را با رنگ آبی مشخص کرد.
- ب: وقتی این خط آبی خشک شد، نام رود را کنار آن نوشت.
- پ: ندا ابتدا مسیر رود و جای کوه‌ها را با مداد روی کاغذ کشید.
پاسخ و شاهدها
ترتیب خواندن «پ، الف، ب» است. «این طرح اولیه» در الف به طراحی با مداد در پ اشاره میکند. «این خط آبی» در ب نیز به رنگ کردن مسیر رود در الف برمی‌گردد. ترتیب فقط از دانستن روش نقشه‌کشی به دست نیامده است؛ عبارت‌های «پس از تمام شدن» و «وقتی ... خشک شد» همراه با ارجاعها آن را پشتیبانی می‌کنند.
یک تغییر برای کنترل فهم
اگر در جمله ب به جای «وقتی این خط آبی خشک شد» بنویسیم «پیش از رنگ کردن مسیر رود»، دیگر نمی‌توان همان استدلال قبلی را تکرار کرد. جمله تازه میتواند رخدادی زودتر را روایت کند. ابتدا وابستگی‌ها را از نو بخوانید؛ حفظ کردن جای جملهها، جای توضیح پیوندشان را نمی‌گیرد.
اگر دو ترتیب روان بود، دنبال کدام شاهد بگردیم؟
دو ترتیب را کامل بخوانید و محل اختلاف را مشخص کنید. آیا در یکی مرجع ضمیر نامعلوم است؟ آیا «به همین دلیل» پس از جملهای آمده که اصلاً دلیل آن نتیجه نیست؟ آیا یک توضیح از موضوع خود جدا شده است؟ روان بودن کلی کمک میکند، ولی برای انتخاب میان گزینه‌های نزدیک، شاهد مشخص‌تری لازم است.
گاهی خود جملهها ترتیب یکتا نمی‌سازند. برای نمونه، پس از «روی میز چند وسیله بود»، جمله‌های «یک مداد کنار دفتر قرار داشت» و «یک پاک‌کن کنار خط‌کش بود» می‌توانند با هر دو ترتیب بیایند؛ هیچ‌کدام به دیگری ارجاع ندارد و رابطه زمانی تعیینکنندهای هم داده نشده است. این مثال کوتاه عمداً بیش از یک ترتیب پذیرفتنی دارد.
برای دفاع از کلید، داستان تازه نسازید
اگر صورت تمرین ترتیب مشخصی می‌خواهد ولی شاهد کافی نمی‌بینید، دستور، گزینه‌ها و توضیح پاسخنامه را دوباره بررسی کنید. ممکن است قیدی جا افتاده باشد. اگر هنوز چند ترتیب قابل دفاع باقی ماند، همان دو نسخه و دلیل خود را برای بررسی آموزشی نگه دارید؛ فرضی درباره قصد نویسنده اضافه نکنید.
برای بررسی دلیل ترتیب در پاسخنامه، روش خواندن پاسخ تشریحی را اجرا کنید.
تمرین بعدی را از محل گسست متن بسازید
اگر مرجع «این» یا «آن» را اشتباه پیدا کرده‌اید، فعلاً روی زوج جملهها تمرین کنید: یک جمله موضوع را معرفی کند و دیگری به همان موضوع ارجاع بدهد. اگر مشکل رابطه علت و نتیجه است، کنار دو جمله بنویسید «دلیل چیست؟ نتیجه چیست؟» و ببینید آیا خود متن این رابطه را می‌گوید.
برای ششم و نهم، طول متن را با توان توضیح پیوندها تنظیم کنید. در شروع، جملهها را روی تکه‌های کاغذ بنویسید و جابه‌جا کنید. بعد همان کار را با ثبت حروف روی برگه انجام دهید. والدین می‌توانند از دانش‌آموز بخواهند فقط یک اتصال را توضیح دهد؛ گفتن ترتیب کامل پیش از این توضیح، محل دشواری را پنهان میکند.
در برگه مرور، به جای حفظ ترتیب حروف یک نمونه، نوع سرنخ و دلیل اتصال را یادداشت کنید؛ مثلاً «این برچسب‌ها به نام‌گذاری جعبه‌ها برمی‌گردد». این توجه به پیوند جملهها در خلاصه‌نویسی درس‌های دوره اول و مطالعه سال‌های بعد هم کاربرد دارد.
برای نگه داشتن رابطه‌ها در یادداشت کوتاه، راهنمای خلاصه‌نویسی برای تیزهوشان را بخوانید.
جمع‌بندی: ترتیب را با دلیل تحویل دهید
در نوبت بعدی، یکی از تمرین‌ها را بدون دیدن پاسخ بچینید و کنار هر اتصال، سرنخ آن را بنویسید. سپس متن کامل را پیوسته بخوانید. اگر برای فهم یک جمله مجبور شدید چیزی از خودتان اضافه کنید، همان نقطه را دوباره بررسی کنید. خروجی تمرین، یک بند روشن همراه با دلیل ترتیب است.
- هر جمله را مطابق دستور، دقیقاً یک بار استفاده کرده‌ام.
- موضوع و مرجع ارجاعها در متن روشن است.
- رابطه زمانی یا معنایی را از خود جملهها گرفته‌ام.
- با تغییر ترتیب، ضمیر یا عبارت توضیحی بی‌مرجع نمانده است.
- اگر ترتیب یکتا نیست، آن را قطعی معرفی نکرده‌ام.
درخواست مشاوره آمادگی آزمون تیزهوشان مؤسسه مشاوره رندو (استاد سروش جباری)
پرسش‌های پرتکرار
در مرتبکردن جملهها از جمله اول شروع کنم؟
ابتدا همه جملهها را بخوانید و پیوندهای روشن را پیدا کنید. جملهای که موضوع را معرفی میکند میتواند نامزد آغاز باشد، اما انتخاب نهایی را پس از بررسی ارجاعها و خواندن کل بند انجام دهید.
آیا جملهای که با «اما» شروع میشود همیشه جمله دوم است؟
خیر. «اما» رابطه تقابل را نشان میدهد، نه شماره جایگاه را. باید روشن کنید این جمله با کدام حرف پیشین تقابل دارد؛ جای آن میتواند با ساختار متن تغییر کند.
چطور مرجع «این» را در متن پیدا کنم؟
عبارت کامل را بخوانید؛ مثلاً «این ابهام». سپس پیدا کنید کدام جمله همان ابهام را معرفی کرده است. صرف نزدیک بودن یک اسم کافی نیست؛ معنا نیز باید سازگار باشد.
اگر دو ترتیب معنای درست داشتند چه کنم؟
ارجاعها، قیدهای زمانی و رابطههای توضیحی را در هر دو نسخه کنترل کنید. اگر هیچ شاهد تعیینکنندهای وجود ندارد، یکتایی را فرض نکنید و هر دو ترتیب را با دستور تمرین و توضیح پاسخنامه بررسی کنید.