برای تشخیص مرجع ضمیر در درک مطلب تیزهوشان، شخص یا چیزی را که ضمیر به آن اشاره می‌کند پیدا کنید، نامش را به جای ضمیر بگذارید و جمله را دوباره با متن بسنجید. نزدیک‌ترین اسم همیشه پاسخ نیست؛ باید ببینید کار یا ویژگیِ گفته‌شده درباره کدام مرجع معنا دارد. گاهی هم متن برای انتخاب قطعی کافی نیست. در این راهنما، دانش‌آموزان ششم و نهم با متن‌های تألیفی این تفاوت‌ها را تمرین می‌کنند؛ نمونه‌ها سؤال رسمی آزمون نیستند.
مرجع ضمیر چیست و پاسخ چه اندازه باید کامل باشد؟
در جمله «نقشه را باز کردم و آن را روی میز گذاشتم»، واژه «آن» به نقشه اشاره می‌کند. نقشه مرجع این ضمیر است. پرسشِ مرجع نمی‌خواهد معنی لغت «آن» را بنویسید؛ می‌خواهد معلوم کنید در همین جمله درباره چه چیزی صحبت می‌شود.
گاهی پاسخ یک نام است، گاهی یک گروه. در متن «آوا و بهار برای ساخت کاردستی کنار هم نشستند. آن‌ها کاغذها را تقسیم کردند»، مرجع «آن‌ها» آوا و بهار با هم است. نوشتن فقط «بهار»، تمام مرجع را پوشش نمی‌دهد. در جملهٔ تألیفی «من دفترم را باز کردم» نیز «ـم» ضمیر پیوسته است و به گویندهٔ جمله برمی‌گردد.
«این کار» هم به چیزی در متن اشاره می‌کند
در عبارت «این کار»، واژه «این» همراه اسم «کار» آمده است؛ برای پیدا کردن منظور، کل عبارت را بررسی می‌کنیم. ممکن است مرجع آن انجام یک عمل باشد، نه شخصی که عمل را انجام داده است. پس پاسخ را به پیدا کردن یک اسم نزدیک محدود نکنید؛ گاهی باید کاری را که در جمله پیشین توصیف شده، کوتاه بازگو کنید.
اگر پرسش معنی یک واژه را می‌خواهد، روش تشخیص معنی در بافت متن را جداگانه تمرین کنید.
مرجع را با جایگزینی و شاهد کنترل کنید
ابتدا همان ضمیر یا عبارت مورد سؤال را علامت بزنید. جمله کامل و بخش‌های مرتبط اطرافش را بخوانید و نام‌های احتمالی را یادداشت کنید. اگر پاسخ در جمله قبل روشن نیست، محدوده خواندن را بیشتر کنید؛ مرجع الزاماً در نزدیک‌ترین جمله قرار ندارد.
هر نام پیشنهادی را در جای ضمیر بگذارید، بدون اینکه نقش آن را عوض کنید. مثلاً «درِ آن» با جایگزینی «جعبه» به «درِ جعبه» تبدیل می‌شود. سپس بپرسید این جمله با اتفاق‌ها و توضیح‌های متن سازگار است یا برای پذیرفتنش باید داستان تازهای اضافه کنم؟ روان بودن جمله فقط آغاز بررسی است.
- نامزدهای مرجع را از خود متن پیدا کنید؛ شخص یا شیء تازه نسازید.
- نشانه‌های دستوری مانند مفرد و جمع را کنار معنای جمله بررسی کنید؛ یک نشانه بهتنهایی همیشه تعیینکننده نیست.
- نام یا عبارت پیشنهادی را جایگزین کنید و ادامه جمله را هم بخوانید.
- برای رد نامزد دیگر، شاهد مشخص نشان دهید؛ صرف نزدیک‌تر بودن پاسخ شما دلیل کافی نیست.
- اگر چند خوانش همچنان قابل دفاع است، ابهام را ثبت کنید و سراغ متن کامل یا توضیح سؤال بروید.
برای بررسی مرز پاسخِ پشتیبانی‌شده و برداشت اضافه، راهنمای درک مطلب تیزهوشان را ببینید.
مثال حل‌شده: نزدیک‌ترین اسم را خودکار انتخاب نکنید
متن تألیفی: «مهتاب جعبهٔ ابزار را کنار نیمکت گذاشت. او درِ آن را بست تا ابزارها بیرون نریزند.» مرجع «او» و «آن»، به همین ترتیب، کدام است؟ پیش از دیدن پاسخ، هر دو جایگزینی را بنویسید.
- گزینه ۱: مهتاب و نیمکت
- گزینه ۲: جعبهٔ ابزار و مهتاب
- گزینه ۳: مهتاب و جعبهٔ ابزار
- گزینه ۴: نیمکت و جعبهٔ ابزار
پاسخ را در جمله امتحان کنید
گزینه ۳ با متن سازگار است: «مهتاب درِ جعبهٔ ابزار را بست تا ابزارها بیرون نریزند.» مهتاب شخص معرفی‌شده و انجامدهنده کار است. عبارت «تا ابزارها بیرون نریزند» نیز درِ مورد اشاره را به جعبهٔ ابزار وصل می‌کند. این شاهد برای انتخاب مرجع «آن» از صرف نزدیک بودن اسم‌ها مفیدتر است.
چرا گزینه ۱ پذیرفته نمی‌شود؟
نیمکت نزدیک‌ترین اسم به آغاز جمله دوم است، اما متن نگفته ابزارها داخل نیمکت‌اند یا نیمکت محفظه‌ای برای آن‌ها دارد. برای پذیرفتن «درِ نیمکت» باید اطلاعاتی به روایت اضافه کنیم. گزینه‌های ۲ و ۴ نیز انجامدهنده بستن در را با یک شیء جایگزین می‌کنند؛ در این روایت، چنین کاری به آن اشیا نسبت داده نشده است.
وقتی «این کار» به یک عمل برمی‌گردد
متن تألیفی: «پارسا پیش از چسباندن قطعههای کاغذی، قطعههای هماندازه را در گروه‌های جدا گذاشت. این کار پیدا کردن قطعهٔ مورد نیاز را آسان‌تر کرد.» منظور از «این کار» چیست؟
پاسخ کامل، «گروهبندی قطعههای هماندازه» است. با جایگزینی می‌خوانیم: «گروهبندی قطعههای هماندازه پیدا کردن قطعهٔ مورد نیاز را آسان‌تر کرد.» نام «پارسا» انجامدهنده را معرفی می‌کند و «قطعههای کاغذی» اشیای مورد استفاده‌اند؛ هیچ‌کدام بهتنهایی نامِ کار نیستند.
مرجع را بیش از اندازه گسترش ندهید
«ساختن کاردستی» پاسخی کلی‌تر از شاهد متن است. «چسباندن قطعه‌ها» هم عمل دیگری است که گروهبندی پیش از آن انجام شده؛ متن، آسان‌تر شدن پیدا کردن قطعه را به گروهبندی وصل کرده است. پاسخ مناسب، همان عمل را با جزئیات لازم نگه می‌دارد: جدا گذاشتن بر اساس هماندازه بودن، نه صرفاً جابه‌جا کردن کاغذها.
برای به‌کار بردن این پیوندها در چیدن یک متن به‌هم‌ریخته، آموزش ترتیب جمله‌ها را بخوانید.
ابهام واقعی را با حدس پنهان نکنید
این متن کوتاه را ببینید: «سارا کنار ندا نشست. او دفتر آبی را باز کرد.» در همین دو جمله، «او» میتواند به سارا یا ندا اشاره کند. هر دو شخص در متن حضور دارند و باز کردن دفتر برای هر دو با اطلاعات داده‌شده سازگار است. نزدیک‌تر بودن نام ندا یا فاعل بودن سارا در جمله نخست، بهتنهایی انتخاب قطعی نمی‌سازد.
در یک تمرین، ابتدا بررسی کنید بخشی از متن، توضیح پیش از آن یا ادامه روایت را جا نینداخته باشید. اگر شاهد تازهای وجود ندارد، دلیل هر دو خوانش را نگه دارید و ابهام را با توضیح پاسخنامه یا معلم بررسی کنید. وجود یک کلید چاپی، جای شاهد لازم برای کنار گذاشتن خوانش دیگر را نمی‌گیرد.
در نوشته خودتان چگونه ابهام را برطرف کنید؟
اگر نویسنده همین متن باشید و منظورتان ندا باشد، می‌توانید بنویسید: «سارا کنار ندا نشست. ندا دفتر آبی را باز کرد.» تکرار نام در اینجا منظور را روشن می‌کند. اما هنگام پاسخ به متن داده‌شده، اجازه نداریم چنین توضیحی را از خودمان وارد روایت کنیم و بعد آن را شاهد پاسخ بدانیم.
تمرین مستقل: آیا دو «آن» یک مرجع دارند؟
متن تألیفی: «روی میز یک پوشهٔ سبز و یک لیوان خالی بود. رها برگه‌ها را داخل پوشه گذاشت و آن را بست. سپس لیوان را برداشت و آن را با آب پر کرد.» مرجع «آن» در هر کاربرد را بنویسید و برای هر پاسخ، یک عبارت شاهد مشخص کنید.
پاسخ و دلیل تغییر مرجع
«آن» نخست به پوشه اشاره دارد: رها برگه‌ها را داخل پوشه گذاشته و پوشه را بسته است. «آن» دوم به لیوان اشاره دارد: لیوان را برداشته و با آب پر کرده است. عبارت‌های «داخل پوشه گذاشت و ... بست» و «لیوان را برداشت و ... با آب پر کرد» مسیر هر ارجاع را روشن می‌کنند. یکسان بودن شکل ضمیر به معنی یکسان ماندن مرجع آن در سراسر متن نیست.
خطا را از روی جایگزینی پیدا کنید
اگر برای هر دو مورد «پوشه» نوشته‌اید، جمله آخر را با پاسخ خود بخوانید: «سپس لیوان را برداشت و پوشه را با آب پر کرد.» این بازنویسی پیوند جمله را عوض می‌کند و برای جابه‌جایی از لیوان به پوشه شاهدی در متن نداریم. برای تمرین بعدی، به جای حفظ جواب، در یک متن تازه هر ضمیر را جدا علامت بزنید و مرجع همان کاربرد را توضیح دهید.
جمع‌بندی: کنار هر مرجع، دلیل آن را بنویسید
در نوبت بعدی تمرین، یک بند کوتاه انتخاب کنید و برای هر ارجاع این یادداشت را بسازید: «عبارت مورد سؤال؛ مرجع پیشنهادی؛ شاهد؛ جمله پس از جایگزینی». اگر جواب را می‌دانید ولی شاهدی ندارید، همان نقطه محل بازخوانی است. اگر مرجع یک کار یا یک گروه است، آن را کامل بنویسید؛ پاسخ تک‌واژه‌ای همیشه کافی نیست.
برای ششم می‌توان با متن دارای یک شخص و یک شیء شروع کرد. برای نهم یا دانش‌آموزی که این مرحله را مستقل انجام می‌دهد، متنی با چند شخص یا تغییر مرجع انتخاب کنید. والدین می‌توانند بپرسند «با گذاشتن این نام در جمله، کدام بخش متن از پاسخت پشتیبانی می‌کند؟» و فرصت توضیح بدهند. سطح تمرین را از کیفیت همین توضیح انتخاب کنید.
- ضمیر یا عبارتِ دقیقِ مورد سؤال را پیدا کرده‌ام.
- مرجع را فقط با نزدیکی به ضمیر انتخاب نکرده‌ام.
- جایگزینی، نقش و معنای جمله را حفظ می‌کند.
- در ارجاع به گروه یا عمل، بخش لازم را حذف نکرده‌ام.
- اگر شاهد کافی نیست، پاسخ را قطعی اعلام نمی‌کنم.
درخواست مشاوره آمادگی آزمون تیزهوشان مؤسسه مشاوره رندو (استاد سروش جباری)
پرسش‌های پرتکرار
آیا مرجع ضمیر همیشه نزدیک‌ترین اسم قبل از آن است؟
خیر. نزدیک بودن فقط محل شروع بررسی است. نام پیشنهادی را جای ضمیر بگذارید و ببینید با کار، ویژگی و توضیح‌های متن سازگار است یا نه. در مثال جعبه و نیمکت، عبارت مربوط به بیرون نریختن ابزارها مرجع را روشن می‌کند.
اگر «این کار» به جمله قبل اشاره کند، چه پاسخی بنویسم؟
عمل مورد اشاره را کوتاه و کامل بازگو کنید. در مثال قطعههای کاغذی، پاسخ «گروهبندی قطعههای هماندازه» است؛ نام انجامدهنده یا اشیای مورد استفاده بهتنهایی کار را مشخص نمیکند.
آیا دو ضمیر یکسان در یک بند حتماً مرجع یکسان دارند؟
خیر. هر کاربرد را جدا بررسی کنید. با تغییر موضوع یا عمل جمله، مرجع هم میتواند تغییر کند؛ مانند «آن» نخست برای پوشه و «آن» دوم برای لیوان در تمرین این صفحه.
اگر دو نفر بتوانند مرجع «او» باشند، چطور انتخاب کنم؟
جملههای مرتبط و ادامه متن را برای شاهد تعیینکننده بخوانید و هر دو نام را جایگزین کنید. اگر هیچ شاهدی یکی را کنار نمیگذارد، متن میتواند مبهم باشد؛ برای قطعی کردن پاسخ، اتفاق یا نیت تازهای به روایت اضافه نکنید.