برای حذف جمله نامرتبط در درک مطلب تیزهوشان، ابتدا بنویسید بند درباره چه نکته مشخصی صحبت میکند؛ سپس نقش هر جمله را در توضیح همان نکته پیدا کنید. جملهای که واژه‌های متن را تکرار میکند ممکن است از بحث بیرون باشد، و جملهای که با «اما» آغاز می‌شود ممکن است برای کامل شدن بحث لازم باشد. در این راهنمای ششم و نهم، انتخاب را با دلیل و بازخوانی متن پس از حذف تمرین می‌کنیم. همه متن‌ها و موقعیت‌های زیر تألیفی و فرضی‌اند و سؤال رسمی آزمون نیستند.
محور بند را دقیقتر از نام موضوع بنویسید
نامی مثل «ابزار کاردستی» هنوز برای تشخیص جمله نامرتبط کافی نیست. یک بند ممکن است درباره خرید ابزار، کاربرد آن‌ها یا برگرداندنشان به جای مشخص باشد. جملهای درباره قیمت یا ظاهر یک وسیله شاید با موضوع کلی ارتباط داشته باشد، اما به توضیح شیوه جمع‌کردن ابزار کمک نکند. معیار را از خود بند بگیرید و آن‌قدر کلی ننویسید که هر جملهای در آن جا شود.
پس از خواندن همه جمله‌ها، محور را در عبارتی کوتاه بنویسید؛ مثلاً «روش برگرداندن هر ابزار به جای تعیین‌شده». سپس کنار هر جمله نقش آن را یادداشت کنید: معرفی مسئله، توضیح روش، مثال، محدودیت یا نتیجه. لازم نیست همه جمله‌ها یک حرف را تکرار کنند؛ کافی است رابطه‌شان با همین بحث روشن باشد.
راهنمای نگارش دانشگاه پردو نیز وحدت بند را با حفظ یک محور مشخص توضیح می‌دهد. در تمرین این صفحه، از همین مفهوم برای بررسی ارتباط جمله‌ها استفاده می‌کنیم؛ روش حل و نمونه‌های فارسی زیر تألیفی‌اند.
توضیح وحدت و انسجام بند در راهنمای رسمی دانشگاه پردو؛ به زبان انگلیسی
اگر نام موضوع را با پیام متن یکی می‌گیرید، بخش ایده اصلی در راهنمای درک مطلب را بخوانید.
مثال حل‌شده: واژه مشترک، ارتباط را ثابت نمی‌کند
جمله‌های زیر را به همین ترتیب، یک بند در نظر بگیرید. کدام جمله از محور بند بیرون است و باید حذف شود؟ ابتدا پاسخ خود را بنویسید و بعد توضیح را بخوانید.
- جمله ۱: برای اینکه ابزار کاردستی پس از استفاده سر جای خود برگردد، در جعبه بخش‌های جدا در نظر بگیرید.
- جمله ۲: قیچی را در بخش باریک و چسب را در بخش پهن بگذارید.
- جمله ۳: روی تقویم دیواری اتاق، تصویر یک قیچی چاپ شده است.
- جمله ۴: هنگام جمع‌کردن وسایل، هر ابزار را به همان بخش تعیین‌شده برگردانید.
پاسخ: جمله ۳ به روش جمع‌کردن ابزار کمک نمی‌کند
محور بند، تعیین جای ابزار و بازگرداندن آن پس از استفاده است. جمله ۱ روش کلی را می‌دهد، جمله ۲ جای دو ابزار را مشخص میکند و جمله ۴ زمان اجرای کار را روشن میکند. جمله ۳ فقط طرح تقویم را توصیف میکند؛ متن هیچ رابطه‌ای میان آن تصویر و جای ابزارها بیان نکرده است.
واژه «قیچی» در جمله‌های ۲ و ۳ تکرار شده، اما نقش آن‌ها یکسان نیست. جمله ۲ جزئی از روش است؛ جمله ۳ بحث را به تصویر روی تقویم می‌برد. برای مرتبط دانستن جمله ۳ نباید داستان تازه‌ای بسازیم، مثلاً فرض کنیم تصویر تقویم علامت محل قیچی است؛ چنین چیزی در متن نیامده است.
متن باقیمانده را بدون تغییر ترتیب بخوانید
پس از حذف جمله ۳، مسیر بند روشن می‌ماند: بخش‌بندی جعبه، تعیین جای قیچی و چسب، سپس برگرداندن ابزار به همان بخش‌ها. عبارت «همان بخش تعیین‌شده» در جمله ۴ به توضیح قبلی وصل است. در این پرسش، مجاز نیستیم برای موجه کردن پاسخ، جمله‌های دیگر را جابه‌جا کنیم یا اطلاعات تازه‌ای به آن‌ها بیفزاییم.
برای تمرین تفاوت شباهت واژه‌ها با نزدیکی معنا، راهنمای قرابت معنایی تیزهوشان را ببینید.
جمله مخالف ممکن است کاملاً مرتبط باشد
در این نمونه تألیفی، هر سه جمله به بحث تعلق دارند. پیش از خواندن توضیح، نقش جمله میانی را مشخص کنید.
- جمله ۱: در طرح نخست یک بازی، مهره‌ها را درشت ساختند تا برداشتنشان آسان باشد.
- جمله ۲: اما این مهره‌ها در خانه‌های کوچک صفحه جا نمی‌شدند.
- جمله ۳: به همین دلیل، خانه‌ها را بزرگ‌تر کردند.
تقابل، محدودیت همان تصمیم را نشان می‌دهد
جمله ۲ از بازی یا اندازه قطعه‌ها خارج نشده است؛ مشکلی را توضیح می‌دهد که در پی انتخاب مهره‌های درشت پدید آمده. همین مشکل، دلیل تغییر اندازه خانه‌ها در جمله ۳ است. حذف جمله ۲، توضیح صریح مشکل جا نشدن مهره‌ها را کنار می‌گذارد؛ در نتیجه دلیل تغییر اندازه خانه‌ها دیگر به این روشنی بیان نمی‌شود.
پس «اما» علامت حذف نیست. از طرف دیگر، افزودن یک واژه ربط هم جمله بی‌ارتباط را مرتبط نمی‌کند. اگر جمله درباره طرح تقویم را در مثال قبل با «همچنین» شروع کنیم، هنوز توضیحی درباره برگرداندن ابزار نداده‌ایم. رابطه معنایی را بررسی کنید، نه فقط واژه آغاز جمله را.
حذف‌پذیری در خلاصه با نامرتبط بودن فرق دارد
گاهی یک مثال را حذف می‌کنیم و باز هم منظور کلی متن فهمیده می‌شود؛ این به معنای نامرتبط بودن مثال نیست. در بند ابزار، شاید برای یک خلاصه کوتاه فقط بنویسیم «برای هر ابزار جای ثابتی تعیین کنید و پس از کار آن را برگردانید». در این خلاصه، جزئیات جای قیچی و چسب نیامده، اما جمله ۲ در متن اصلی همچنان توضیح مرتبطِ روش است.
برای انتخاب جمله نامرتبط، دو بررسی را کنار هم انجام دهید: نخست، جمله در محور بند چه نقشی دارد؟ سپس، پس از حذف آن آیا پیوند متن سالم می‌ماند؟ روان بودن متن پس از حذف بهتنهایی کافی نیست. به مرجع عبارت‌هایی مانند «این کار»، «همان وسیله» و «به همین دلیل» توجه کنید، اما ارتباط را فقط به وجود ضمیر و کلمه ربط محدود نکنید.
خواسته سؤال را هم نگه دارید. در تمرین حذف، یک جمله خارج از محور کنار گذاشته می‌شود؛ در مرتب‌کردن جمله‌ها، باید ترتیب مناسب جمله‌های داده‌شده را پیدا کنید. تغییر دادن ترتیب در میانه حلِ سؤال حذف، ممکن است مشکلی را پنهان کند که لازم بود بررسی شود.
برای بررسی دقیقتر مرجع ضمیر و پیوند جمله‌ها، تمرین مرتب‌کردن جمله‌های به‌هم‌ریخته را بخوانید.
تمرین مستقل: جمله را همراه دلیل حذف انتخاب کنید
در بند تألیفی زیر، یک جمله به مسئله اصلی بند ارتباط ندارد. ترتیب جمله‌ها را ثابت نگه دارید و آن جمله را پیدا کنید. کنار پاسخ، محور بند و نقش یک جمله مرتبط را هم بنویسید.
- جمله ۱: در راهنمای یک بازی ساختگی، محل آغاز حرکت معلوم نبود.
- جمله ۲: نام این بازی از نام کوهی خیالی گرفته شده بود.
- جمله ۳: برای رفع این ابهام، کنار خانه آغاز یک نشانه ستاره گذاشتند.
- جمله ۴: زیر آن نشانه، عبارت «شروع حرکت» را نوشتند.
- جمله ۵: به این ترتیب، محل شروع در راهنما مشخص شد.
پاسخ: منشأ نام بازی، مسئله راهنما را توضیح نمیدهد
جمله ۲ حذف می‌شود. محور بند، رفع ابهام درباره محل شروع حرکت است. جمله ۱ مشکل را معرفی میکند، جمله ۳ یک اقدام را می‌گوید، جمله ۴ آن اقدام را کامل میکند و جمله ۵ نتیجه را بیان میکند. نام‌گذاری بازی با موضوع کلی بازی ارتباط دارد، اما در توضیح این مشکل و راه‌حل آن نقشی ندارد.
پس از حذف جمله ۲، «این ابهام» در جمله ۳ به معلوم نبودن محل آغاز در جمله ۱ برمی‌گردد؛ «آن نشانه» در جمله ۴ هم همان ستاره جمله ۳ است. این دو ارجاع سالم می‌مانند. جمله ۴ حتی واژه «بازی» را ندارد، اما چون توضیح اقدام قبلی است، به متن تعلق دارد.
اگر جمله ۴ را حذف کرده باشید، خطا را این‌طور اصلاح کنید
ممکن است با دیدن نشانه ستاره در جمله ۳ تصور کرده باشید جمله ۴ اضافی است. اما این جمله توضیح می‌دهد چگونه معنای نشانه برای خواننده روشن شده است. «شاید بدون آن هم متن را بفهمم» دلیل نامرتبط بودن نیست. برای بازحل، کنار جمله ۴ بنویسید «توضیح نشانه آغاز» و آن را با نقش جمله ۲ مقایسه کنید.
چک‌لیست کوتاه پیش از ثبت پاسخ
در تمرین بعدی، فقط شماره جمله را ثبت نکنید؛ دلیل انتخاب نشان می‌دهد کدام بخش روش هنوز مبهم است. این پرسش‌ها را پس از حل مرور کنید.
- محور بند را به شکل یک نکته مشخص نوشته‌ام، نه فقط یک نام کلی؟
- برای جمله انتخابی، توضیح داده‌ام از کدام بحث خارج می‌شود؟
- تکرار واژه را جای ارتباط معنایی نگرفته‌ام؟
- جمله مخالف یا مثال توضیحی را فقط به دلیل متفاوت بودن حذف نکرده‌ام؟
- پس از حذف، ترتیب باقی جمله‌ها و مرجع ضمیرها را کنترل کرده‌ام؟
- برای مرتبط کردن جمله، اطلاعاتی بیرون از متن نساخته‌ام؟
جمع‌بندی: از نقش جمله به تصمیم حذف برسید
پاسخ کامل میتواند چنین باشد: «جمله ۲ درباره منشأ نام بازی است، در حالی که بقیه بند مشکلِ پیدا کردن محل شروع و راه رفع آن را توضیح می‌دهد؛ با حذف آن، پیوند ابهام، نشانه و نتیجه حفظ می‌شود.» این دلیل از گفتن «جمله به متن نمی‌خورد» روشن‌تر است و می‌توان آن را روی یک بند تازه هم تمرین کرد.
برای شروع، یک بند کوتاه را بدون فشار زمان بررسی کنید. والدین می‌توانند از دانش‌آموز بخواهند نقش جمله انتخابی و یکی از جمله‌های باقیمانده را توضیح دهد. اگر تشخیص محور یا پیوند جمله‌ها در تمرین‌های مختلف دشوار می‌ماند، همان متن و دلیل پاسخ را برای بررسی آموزشی نگه دارید. برای تنظیم تمرین متناسب با نیاز دانش‌آموز نیز مسیر مشاوره آزمون تیزهوشان مؤسسه مشاوره رندو (استاد سروش جباری) در دسترس است.
پرسش‌های پرتکرار
آیا جملهای که درست است هم میتواند در متن نامرتبط باشد؟
بله. درست بودن یک جمله با نقشی که در بند دارد فرق میکند. توصیف تصویر قیچی روی تقویم ممکن است در موقعیت فرضی درست باشد، اما روش برگرداندن ابزار به جای خود را توضیح نمیدهد.
آیا جملهای که با «اما» شروع می‌شود نامرتبط است؟
خیر. ممکن است محدودیت، استثنا یا مشکل همان موضوع را نشان دهد. در مثال مهره‌های بازی، جمله دارای «اما» دلیل تغییر اندازه خانه‌ها را روشن میکند و به بند تعلق دارد.
اگر بدون یک جمله هم متن را بفهمیم، باید آن را حذف کنیم؟
این معیار بهتنهایی کافی نیست. مثال یا توضیح جزئی ممکن است در خلاصه نیاید، اما همچنان مرتبط باشد. نخست نقش جمله در محور بند را بسنجید و بعد پیوند متن باقیمانده را بررسی کنید.
اگر دو جمله نامرتبط به نظر برسند، چه کنیم؟
محور بند را دقیقتر بنویسید و برای هر دو جمله دنبال نقش مشخصی مانند توضیح، مثال یا بیان محدودیت بگردید. حذف هرکدام را جداگانه بررسی کنید و ارجاعهای متن را نگه دارید. اگر هنوز برای انتخاب یکتا دلیل ندارید، با حدس پاسخ قطعی نسازید؛ صورت تمرین و تحلیل آن را بازبینی کنید.