برای حل سؤال نسبت‌های فامیلی در تیزهوشان، هر جمله را به یک رابطه کوتاه تبدیل کنید، افراد را در نمودار خانواده جای دهید و در پایان نسبت را از دید شخصی بخوانید که سؤال مشخص کرده است. پاسخ باید از داده‌ها ساخته شود؛ نام افراد، حدس درباره جنسیت یا تصور یک خانواده آشنا جای اطلاعات صورت سؤال را نمی‌گیرد. این راهنما برای ششم و نهم، روش رسم و خواندن نمودار را با مثال‌های کاملاً تألیفی آموزش می‌دهد؛ نمونه‌ها سؤال رسمی آزمون نیستند.
پیش از رسم، دو سرِ نسبت خواسته‌شده را مشخص کنید
در پرسش «آرمان چه نسبتی با رها دارد؟»، باید آرمان را از دید رها معرفی کنید. اگر آرمان پسرخاله رها باشد، پاسخ همین عنوان است؛ نام نسبتی که رها با آرمان دارد ممکن است متفاوت باشد. بالای برگه بنویسید: «شخص مورد سؤال: آرمان؛ شخص مبنا: رها». این یادداشت جلوی پاسخ دادن به پرسش معکوس را می‌گیرد.
سپس واژه‌های تعیین‌کننده را مشخص کنید: مادر یا پدر، خواهر یا برادر، دختر یا پسر، تنها فرزند یا یکی از فرزندان. هرکدام می‌تواند مسیر یا قطعیت پاسخ را عوض کند. به‌جای خواندن تند زنجیره، آن را به چند جمله کوتاه تبدیل کنید.
برای جدا کردن گفته متن از برداشت اضافه، روش شاهدگذاری در درک مطلب تیزهوشان را بخوانید.
نمودار خانواده را با علامت‌های ساده و ثابت بسازید
برای هر شخص یک کادر با نام یا حرف مشخص بکشید. رابطه والد و فرزند را با پیکان از والد به فرزند و برچسب «مادر» یا «پدر» نشان دهید. رابطه خواهر و برادر را با خطی جدا و برچسب روشن ثبت کنید. اگر رابطه همسری در داده آمده، برای آن نیز خط و برچسب جدا بگذارید؛ همسر بودن را به‌تنهایی دلیل والد بودن نسبت به هر فرزند ندانید.
والد را بالاتر از فرزند قرار دهید تا مسیر نسل‌ها قابل دنبال کردن باشد. خواهر و برادر را هم‌سطح رسم کنید؛ این هم‌سطحی درباره ترتیب سنی چیزی نمی‌گوید. نمودار برای ثبت داده است: اگر نام، جنسیت یا رابطه‌ای گفته نشده، آن را با علامت پرسش نگه دارید. یک کادر مجهول بهتر از یک نسبت ساختگی است.
کدام اطلاعات را نباید خودمان اضافه کنیم؟
از یک نام، جنسیت قطعی نسازید؛ در تمرین دقیق باید واژه‌ای مانند دختر، پسر، زن یا مرد آن را روشن کند. از هم‌سطح بودن دو کادر نیز خواهر و برادر بودن نتیجه نمی‌شود. اگر تنی بودن خواهر و برادر یا مشترک بودن والد برای استنتاج لازم است، باید در داده روشن باشد؛ در مثال‌های زیر این شرط صریح نوشته شده است.
برای تمرین جدا کردن رابطه معلوم از خانه نامعلوم، آموزش جدول منطقی تیزهوشان را ببینید.
زنجیره «فرزندِ خواهرِ مادر» را از شخص مبنا باز کنید
در عبارت «پسرِ خواهرِ مادرِ رها»، از رها شروع کنید: ابتدا مادر رها، سپس خواهر آن مادر و بعد پسر آن خواهر را پیدا کنید. عبارت را از انتهای زنجیره بخوانید، اما جهت هر رابطه را مطابق واژه خودش رسم کنید. نتیجه این مسیر، پسرخاله رهاست؛ نه پسرعمه، چون شاخه از مادر رها آغاز شده است.
برای تمایز شاخه‌ها، کنار نمودار یک راهنمای کوتاه نگه دارید: خواهر مادر، خاله؛ برادر مادر، دایی؛ خواهر پدر، عمه؛ برادر پدر، عمو. در ترکیب‌های طولانی، همین رابطه‌های کوتاه را دنبال کنید. حفظ کردن پاسخ یک زنجیره خاص کافی نیست؛ باید بتوانید با عوض شدن مادر به پدر یا خواهر به برادر، مسیر تازه را بخوانید.
این تمرین را در کنار فهم واژه، جمله و رابطه در نقشه تمرین هوش کلامی قرار دهید.
مثال حل‌شده: نسبت را در هر دو جهت بخوانید
داده تألیفی: نیلو مادر رهاست و رها دختر است. بهار و نیلو خواهران تنی‌اند. آرمان پسر بهار است. پرسش: آرمان چه نسبتی با رها دارد؟ ابتدا نیلو را بالای رها و بهار را در کنار نیلو رسم کنید؛ سپس آرمان را زیر بهار قرار دهید.
از دید رها، نیلو مادر و بهار خواهر مادر، یعنی خاله است. آرمان پسر بهار است؛ پس آرمان پسرخاله رهاست. اکنون سؤال را برعکس کنید: رها چه نسبتی با آرمان دارد؟ از دید آرمان، بهار مادر و نیلو خاله است؛ چون رها دختر نیلوست، رها دخترخاله آرمان است.
پاسخ را با بازسازی عبارت کنترل کنید
عنوان «پسرخاله رها» را دوباره باز کنید: «پسرِ خواهرِ مادرِ رها». مادر رها نیلوست، خواهر او بهار و پسر بهار آرمان است. هر بخش عنوان با یک داده سازگار است. اگر عنوان پیشنهادی شما «پسرعمه» باشد، به خواهر پدر رها نیاز دارید؛ چنین رابطه‌ای در این نمودار ساخته نشده است.
ضمیر و «تنها» را پیش از ادغام کادرها بررسی کنید
در جمله‌های گفتاری، ابتدا مشخص کنید «من»، «او» یا «مادرم» به کدام شخص برمی‌گردد. سپس به‌جای ضمیر، نام همان شخص را موقتاً بنویسید. اگر مرجع ضمیر روشن نیست، دو خوانش ممکن را جدا نگه دارید؛ انتخاب یکی از آن‌ها بدون شاهد، پاسخ را قطعی نمی‌کند.
مثال تألیفی: یک دختر می‌گوید «تنها دخترِ مادرم در تصویر دیده می‌شود». با داده همین جمله، شخص تصویر خودِ گوینده است: گوینده دختر مادرش است و آن مادر فقط یک دختر دارد. دو عنوان لزوماً دو شخص جدا نیستند؛ در اینجا «گوینده» و «تنها دختر مادر گوینده» باید در یک کادر قرار بگیرند.
«تنها دختر» با «تنها فرزند» یکسان نیست
این جمله وجود برادر را رد نمی‌کند؛ مادر ممکن است پسر هم داشته باشد. اگر «تنها» حذف شود و جمله فقط بگوید «دختر مادرم در تصویر است»، شخص تصویر می‌تواند خود گوینده یا خواهر او باشد. به همین دلیل قید یکتایی را نگه دارید و دامنه‌اش را تغییر ندهید.
وقتی جنسیت یا شاخه نسبت معلوم نیست، پاسخ را محدود کنید
داده تألیفی: کیا فرزندِ برادرِ مادرِ سپیده است. کیا چه نسبتی با سپیده دارد؟ برادر مادر سپیده، دایی اوست؛ پس کیا فرزند دایی سپیده است. اما واژه «فرزند» جنسیت کیا را تعیین نمی‌کند و از نام او نیز در این تمرین جنسیت فرض نمی‌کنیم. عنوان دقیق‌ترِ پسر‌دایی یا دختر‌دایی هنوز قطعی نیست.
برای نشان دادن کمبود داده، دو حالت سازگار بسازید: اگر کیا پسر باشد، پسر‌دایی سپیده است؛ اگر دختر باشد، دختر‌دایی سپیده است. هر دو حالت جمله داده را رعایت می‌کنند. بنابراین پاسخ مشترک «فرزند دایی» قابل دفاع است و برای انتخاب میان دو عنوان جنسیتی، اطلاعات بیشتری لازم داریم.
گزینه‌ها داده تازه محسوب نمی‌شوند
اگر گزینه‌ها فقط پسر‌دایی و دختر‌دایی داشته باشند، وجود گزینه‌ها جنسیت را ثابت نمی‌کند. در تمرین آموزشی، صورت سؤال را برای داده جاافتاده بازخوانی کنید و در صورت باقی ماندن ابهام، آن را با پاسخنامه یا معلم بررسی کنید. عنوان قطعی را صرفاً برای رسیدن به یکی از گزینه‌ها نسازید.
برای تفاوت «ممکن است» و «حتماً»، راهنمای استدلال شرطی تیزهوشان را مرور کنید.
تمرین مستقل: شاخه مادری و پدری را جابه‌جا نخوانید
مهتاب و فرهاد خواهر و برادر تنی‌اند. شایان پسر فرهاد است و روشنک دختر مهتاب. بدون دیدن پاسخ، نمودار بکشید و به دو پرسش جواب دهید: شایان چه نسبتی با روشنک دارد؟ روشنک چه نسبتی با شایان دارد؟ برای هر جواب، زنجیره رابطه را هم بنویسید.
پاسخ و دلیل هر جهت
از دید روشنک، مهتاب مادر و فرهاد برادر مادر، یعنی دایی است؛ شایان پسر فرهاد است، پس شایان پسر‌دایی روشنک است. از دید شایان، فرهاد پدر و مهتاب خواهر پدر، یعنی عمه است؛ روشنک دختر مهتاب است، پس روشنک دخترعمه شایان است. نسبت دو شخص را نمی‌توان همیشه با عوض کردن «پسر» و «دختر» معکوس کرد؛ شاخه مادری یا پدری نیز باید از دید مبنای تازه خوانده شود.
یک تغییر برای بررسی انتقال روش
فقط داده «شایان پسر فرهاد است» را به «شایان پسر مهتاب است» تغییر دهید و سایر داده‌ها را نگه دارید. اکنون روشنک و شایان مادر مشترک دارند و دیگر نتیجه قبلیِ دخترعمه و پسر‌دایی معتبر نیست. پدر مشترک در داده نیامده، پس تنی بودن این دو را قطعی ندانید. هدف این تغییر، خواندن نمودار تازه است؛ پاسخ مثال قبلی را از حافظه منتقل نکنید.
اگر فقط پس از خواندن پاسخ مسیر را فهمیدید، روش بازحل مستقل با پاسخنامه تشریحی را اجرا کنید.
خطای نسبت فامیلی را دقیق ثبت کنید
پس از پاسخ نادرست، نخستین نقطه‌ای را پیدا کنید که از داده جدا شده‌اید. اگر پاسخِ سؤال معکوس را نوشته‌اید، تمرین بعدی را با تعیین شخص مبنا آغاز کنید. اگر عمه و خاله جابه‌جا شده‌اند، فقط شاخه والد را با رنگ یا برچسب مشخص کنید. اگر جنسیت را حدس زده‌اید، پیش از نام‌گذاری نسبت، واژه شاهد آن را کنار کادر بنویسید.
برای ششم می‌توان رابطه‌ها را ابتدا با کارت و جمله‌های کوتاه ساخت؛ برای نهم نیز از همان اصل شروع کنید و دشواری را با طول زنجیره یا نزدیک بودن گزینه‌ها تنظیم کنید. سطح را از توان توضیح مسیر انتخاب کنید. پیش از افزودن فشار زمان، بررسی کنید آیا دانش‌آموز روی یک نمونه تازه، بدون راهنمایی نمودار را می‌سازد و پاسخ را کنترل می‌کند.
- جهت پرسش را گم کردم: شخص مورد سؤال و شخص مبنا را جدا نوشتم.
- شاخه مادر و پدر را عوض کردم: نخستین رابطه والد را برچسب زدم.
- دو عنوان یک شخص را جدا رسم کردم: مرجع ضمیر و قید یکتایی را بررسی کردم.
- رابطه یا جنسیت اضافه فرض کردم: کنار هر نتیجه، داده پشتیبان را نوشتم.
چک‌لیست حل نسبت‌های فامیلی در تیزهوشان
پیش از ثبت گزینه، این موارد را از روی نمودار کنترل کنید. اگر موردی نامعلوم است، پاسخ را متناسب با همان مقدار اطلاعات بنویسید.
- معلوم است چه کسی را از دید چه کسی معرفی می‌کنم.
- هر خط نمودار به یک جمله یا استنتاج روشن متصل است.
- ضمیرها به شخص مشخص برمی‌گردند و افراد تکراری ادغام شده‌اند.
- خاله و دایی از شاخه مادر، عمه و عمو از شاخه پدر خوانده شده‌اند.
- جنسیت و مشترک بودن والد را از نام یا ظاهر نمودار حدس نزده‌ام.
- قید «تنها» را با دامنه درست حفظ کرده‌ام.
- عنوان نهایی را به زنجیره رابطه بازگردانده و با داده‌ها سنجیده‌ام.
جمع‌بندی: هر عنوان باید یک مسیر روشن داشته باشد
در سؤال نسبت فامیلی، ابتدا دو سر پرسش را مشخص کنید، جمله‌ها را به رابطه‌های کوتاه تبدیل کنید و نمودار را فقط با داده معلوم بسازید. سپس از شخص مبنا به شخص مورد سؤال حرکت کنید و عنوان به‌دست‌آمده را دوباره به زنجیره رابطه بازگردانید. هرجا دو حالت سازگار پاسخ‌های متفاوت می‌سازند، قطعیت بیشتری از متن نگیرید.
این تمرین می‌تواند خواندن دقیق و ثبت رابطه‌ها را در آمادگی آزمون تیزهوشان منظم‌تر کند، اما نتیجه آزمون را تضمین نمی‌کند. اگر برای انتخاب سطح تمرین یا تنظیم برنامه ششم و نهم نیاز به بررسی دارید، مسیر مشاوره آزمون تیزهوشان مؤسسه مشاوره رندو (استاد سروش جباری) در دسترس است.
درخواست مشاوره آمادگی آزمون تیزهوشان از مؤسسه مشاوره رندو (استاد سروش جباری)
پرسش‌های پرتکرار
برای حل سؤال نسبت فامیلی از کجا شروع کنیم؟
ابتدا بنویسید چه کسی را از دید چه کسی معرفی میکنید. سپس هر جمله را به رابطه کوتاه تبدیل کنید و والد، فرزند و خواهر یا برادر را با برچسبهای جدا در نمودار ثبت کنید.
چرا نسبت دو نفر در سؤال معکوس ممکن است متفاوت شود؟
با عوض شدن شخص مبنا، باید شاخه مادر یا پدر را دوباره بخوانید. در تمرین این صفحه، شایان پسر‌دایی روشنک است، اما روشنک دخترعمه شایان است؛ تغییر جنسیتِ عنوان به‌تنهایی کافی نیست.
از واژه «فرزند» می‌توان پسر یا دختر بودن را فهمید؟
خیر. اگر جنسیت در داده دیگری روشن نشده باشد، عنوان را در حد اطلاعات موجود نگه دارید؛ مثلاً فرزند دایی. نام شخص یا گزینه‌های پاسخ به‌تنهایی شاهد قطعی جنسیت نیستند.
آیا «تنها دختر» یعنی فرد خواهر و برادر ندارد؟
خیر. در مثال گوینده دختر، «تنها دختر مادرم» خواهر دیگری از همان مادر را رد می‌کند، اما درباره وجود برادر چیزی نمی‌گوید. «تنها دختر» را به «تنها فرزند» تبدیل نکنید.