برای تشخیص هدف و لحن نویسنده در درک مطلب تیزهوشان، دو پاسخ جدا بنویسید: این متن می‌خواهد چه کاری برای مخاطب انجام دهد و آن کار را با چه شیوه بیانی انجام میدهد؟ هدف را از مسیر توضیح، دلیل‌ها و درخواست متن پیدا کنید؛ لحن را از انتخاب واژهها و نحوه برخورد با موضوع. نام موضوع یا یک علامت تعجب برای پاسخ کافی نیست. در این راهنمای ششم و نهم، همه متن‌ها و پرسش‌های تمرینی تألیفی‌اند و به آزمون رسمی یا تجربه واقعی کسی نسبت داده نمی‌شوند.
هدف نویسنده با موضوع و پیام متن چه فرقی دارد؟
موضوع می‌گوید نوشته درباره چیست؛ مثلاً «برچسب قفسه‌های کتابخانه». پیام می‌گوید متن درباره آن چه نکته‌ای بیان میکند؛ مثلاً «برچسب خوانا پیدا کردن کتاب را آسان‌تر میکند». هدف، کاری است که نوشته دنبال میکند: معرفی برچسب‌ها، آموزش ساخت آن‌ها یا قانع کردن مخاطب به تعویض برچسب‌های ناخوانا.
در سؤال هدف نویسنده، پاسخ را با یک فعل روشن بسازید: توضیح دادن، آموزش دادن، پیشنهاد کردن، نقد کردن یا روایت کردن. این‌ها فهرست بسته‌ای نیستند. فعل باید با آنچه متن واقعاً انجام میدهد هماهنگ باشد؛ از یک بند کوتاه نمی‌توان انگیزه پنهانی یا شخصیت نویسنده را شناخت.
لحن، شیوه برخورد متن با موضوع و مخاطب است
یک پیشنهاد را میتوان آرام و دعوت‌کننده مطرح کرد یا با سرزنش و تمسخر بیان کرد. هدف هر دو ممکن است تغییر یک رفتار باشد، اما لحنشان یکسان نیست. همچنین متن میتواند درباره اتفاقی ناخوشایند، با بیان خنثی گزارش بدهد؛ ناراحت شدن خواننده بهتنهایی نشان نمی‌دهد لحن نویسنده اندوهگین است.
برای تشخیص پیام محوری و پاسخ استنباطی، راهنمای ایده اصلی و استنباط در درک مطلب را بخوانید.
سه متن درباره یک کتابخانه، با سه هدف متفاوت
در نمونه‌های زیر موضوع ثابت است. پیش از خواندن توضیح هر نمونه، بگویید متن چه کاری انجام میدهد و کدام عبارت نشان‌دهنده آن است.
متن الف: معرفی وضع موجود
متن تألیفی: «روی قفسه داستان‌ها برچسب آبی و روی قفسه کتاب‌های علمی برچسب سبز نصب شده است. نام موضوع هر قفسه زیر همان برچسب نوشته شده است.»
هدف این متن معرفی شیوه مشخص کردن قفسه‌هاست. جملهها وضع موجود را گزارش می‌کنند و از مخاطب نمی‌خواهند آن را تغییر دهد. لحن گزارشگر و خنثی است؛ واژه‌ای برای ستایش یا سرزنش این شیوه به کار نرفته است.
متن ب: آموزش یک کار
متن تألیفی: «برای ساخت برچسب، ابتدا موضوع قفسه را روی کاغذ بنویسید. سپس نوشته را در قاب قرار دهید و قاب را به لبه همان قفسه وصل کنید.»
هدف، آموزش ساخت و نصب برچسب است. ترتیب «ابتدا» و «سپس» همراه با فعل‌های «بنویسید» و «وصل کنید» مراحل انجام کار را می‌سازد. لحن مستقیم و راهنماست. وجود فعل امری در این بافت، نشانه خشم یا تحقیر نیست.
متن پ: پیشنهاد یک اصلاح
متن تألیفی: «برچسب بعضی قفسه‌ها از دور خوانده نمی‌شود و مراجعه‌کننده ناچار است تا کنار هر قفسه برود. بهتر است عنوان‌ها را درشت‌تر بنویسیم تا موضوع قفسه از فاصله دورتر هم مشخص باشد.»
هدف، پیشنهاد اصلاح برچسب‌ها و نشان دادن دلیل آن است. جمله نخست مشکل را توضیح میدهد و «بهتر است» پیشنهاد را معرفی میکند. لحن انتقادی و ملایم است: کاستی مشخصی در خوانایی بررسی می‌شود و عبارت «بهتر است» راه اصلاح را به صورت پیشنهاد مطرح میکند.
برای تشخیص لحن، کدام واژهها را کنار هم بخوانیم؟
واژه‌های ارزش‌گذار، شدت داوری و نوع خطاب را کنار هم ببینید. «نیاز به اصلاح دارد» با «کاملاً بی‌فایده است» شدت یکسانی ندارد. عبارتی مانند «میتوان امتحان کرد» نیز پیشنهاد محتاطانه‌تری از «تنها راه همین است» می‌سازد. با این حال، هیچ‌کدام رمز ثابت پاسخ نیستند؛ جمله‌های اطراف باید برداشت شما را پشتیبانی کنند.
این دو جمله تألیفی را مقایسه کنید: «فهرست کتاب‌ها نام نویسنده را ندارد؛ افزودن آن، تشخیص کتاب‌های هم‌نام را آسان‌تر میکند.» و «چه فهرست کاملی! حتی نام نویسنده‌ها هم در آن نیست!» در اولی، نقص مشخص و راه اصلاح بیان شده است. در دومی، ستایش ظاهریِ «کامل» با بیان همان نقص ناسازگار می‌شود و خوانش طعنه‌آمیز را پشتیبانی میکند. تنها علامت تعجب دلیل این تشخیص نیست.
بلند خواندن را با شاهد نوشتاری کنترل کنید
میتوان جمله‌ای خنثی را با صدای عصبانی خواند؛ این کار لحن نوشته را ثابت نمی‌کند. ابتدا عبارت شاهد را مشخص کنید و بعد درباره نام لحن تصمیم بگیرید. اگر برای انتخاب میان «انتقادی» و «تحقیرآمیز» مردد هستید، ببینید متن فقط نقص یک کار را نشان میدهد یا اشخاص را خوار می‌شمارد. نبودن شاهد برای برچسب شدیدتر، دلیل خوبی برای بازبینی آن گزینه است.
اگر معنای یک واژه در تشخیص لحن تعیین‌کننده است، روش پیدا کردن معنی واژه در بافت متن را تمرین کنید.
هدفِ یک جمله را به کل متن تعمیم ندهید
ممکن است نوشته با یک خاطره آغاز شود و از آن برای دفاع از یک پیشنهاد استفاده کند. وجود خاطره، بهتنهایی هدف کل متن را «سرگرم کردن» نمی‌کند. کنار هر بخش بنویسید چه نقشی دارد: معرفی موقعیت، نشان دادن مشکل، آوردن دلیل یا پیشنهاد راه‌حل. سپس ببینید این بخش‌ها در کنار هم چه کاری انجام می‌دهند.
در متن پ، جمله اول مشکل را گزارش میکند، اما کل بند از این گزارش برای پیشنهاد تغییر استفاده میکند. اگر پرسش درباره هدف جمله اول باشد، «نشان دادن مشکل خوانایی» پاسخ مناسب‌تری است؛ اگر درباره کل بند باشد، پیشنهاد اصلاح هم باید در پاسخ دیده شود. پایان متن یک سرنخ است، نه جایگزین خواندن همه بخش‌ها.
صدای شخصیت را از موضع نویسنده جدا کنید
در این نمونه تألیفی بخوانید: «شخصیت داستان گفت: چه کار بیهوده‌ای! راوی توضیح داد که او هنوز هدف کار را نمی‌دانست.» تعبیر «بیهوده» گفته شخصیت است. نمی‌توان فقط از آن نتیجه گرفت که راوی یا نویسنده نیز کار را بیهوده می‌داند. در متن دارای گفت‌وگو، مشخص کنید پرسش درباره لحن کدام گوینده یا کدام بخش است.
برای دنبال کردن نقش جملهها و پیوند میان آن‌ها، تمرین مرتب‌کردن جملهها را ببینید.
تمرین مستقل: کدام گزینه هدف و لحن را با هم درست می‌گوید؟
متن تألیفی: «در راهنمای نمایشگاه، نام غرفه‌ها آمده است، اما مسیر رسیدن به آن‌ها مشخص نیست. بازدیدکننده برای پیدا کردن غرفه مورد نظر باید راه را حدس بزند. بهتر است کنار نام غرفه‌ها، نقشه‌ای ساده بگذاریم تا راهنما کار خود را کامل‌تر انجام دهد.»
هدف اصلی و لحن غالب این بند را انتخاب کنید. پیش از خواندن پاسخ، برای هر دو بخش گزینه شاهدی از متن بنویسید.
- گزینه ۱: آموزش گام‌به‌گام رسم نقشه؛ مستقیم و راهنما.
- گزینه ۲: نشان دادن نقص راهنما و پیشنهاد تکمیل آن؛ انتقادی و ملایم.
- گزینه ۳: روایت گم شدن یک بازدیدکننده؛ اندوهگین.
- گزینه ۴: تحسین کامل بودن راهنمای نمایشگاه؛ ستایش‌آمیز.
پاسخ و شواهد دو بخش آن
گزینه ۲ مناسب است. عبارت «مسیر رسیدن به آن‌ها مشخص نیست» نقص را نشان میدهد و «بهتر است ... نقشه‌ای ساده بگذاریم» پیشنهاد تکمیل را بیان میکند. لحن انتقادی است چون کاستی مشخصی بررسی می‌شود. ملایم بودن بیان را نیز از محدود ماندن داوری به همان نقص و طرح راه‌حل با عبارت «بهتر است» می‌فهمیم. برای این تشخیص نیازی به حدس زدن احساس شخصی نویسنده نداریم.
چرا سه گزینه دیگر پاسخ نیستند؟
گزینه ۱ با دیدن واژه نقشه، هدف را آموزش رسم فرض کرده است؛ متن هیچ مرحلهای از رسم نقشه نمی‌دهد. گزینه ۳ ماجرایی را اضافه میکند که روایت نشده و برای اندوهگین بودن نیز شاهدی ندارد. در گزینه ۴، «کامل‌تر انجام دهد» به «اکنون کامل است» تبدیل شده؛ متن دقیقاً از یک کاستی حرف می‌زند.
یک تغییر کوچک، یک پاسخ تازه
حالا بند را با این متن تألیفی جایگزین کنید: «برای رسم نقشه نمایشگاه، ابتدا جای ورودی را مشخص کنید، سپس جای غرفه‌ها را بکشید و مسیر میان آن‌ها را علامت بزنید.» این بار گزینه ۱ متناسب است: ساختار بند واقعاً مراحل رسم را آموزش میدهد. موضوع نمایشگاه ثابت مانده، اما کار متن تغییر کرده است.
اگر توضیح را می‌فهمید اما در متن تازه مردد می‌شوید، روش خواندن پاسخنامه و بازحل مستقل را اجرا کنید.
از پاسخ درست، یک روش قابل تکرار بسازید
برای تمرین بعدی، یک بند کوتاه انتخاب کنید و روی برگه دو جای جدا بگذارید: «هدف و شاهد» و «لحن و شاهد». ابتدا پاسخ را با زبان خودتان بنویسید، سپس نام‌های پیشنهادی گزینه‌ها را مقایسه کنید. اگر دو گزینه نزدیک‌اند، دقیقاً واژه‌ای را پیدا کنید که تفاوتشان را می‌سازد؛ مثلاً «توضیح دادن» در برابر «قانع کردن» یا «نقد» در برابر «تمسخر».
در شروع می‌توانید متن‌های کوتاه و همموضوع را مانند نمونه‌های کتابخانه مقایسه کنید. وقتی برای هر پاسخ شاهد روشنی دارید، متنی با چند بند یا گفت‌وگو انتخاب کنید. والدین هم می‌توانند فقط بپرسند «کدام عبارت تو را به این پاسخ رساند؟» تا دانش‌آموز خودش دلیل انتخاب را توضیح دهد.
- پرسش درباره هدف است، لحن است یا هر دو؟
- پرسش به کل متن اشاره دارد یا فقط یک جمله و گوینده؟
- برای هدف، فعل و موضوع مشخص نوشته‌ام؟
- برای لحن، شاهد واژگانی یا رابطه‌ای میان جملهها دارم؟
- احساس خودم، موضوع متن یا گفته شخصیت را جای لحن نویسنده نگذاشته‌ام؟
- هر دو بخش گزینه با متن سازگارند یا فقط یکی از آن‌ها؟
جمع‌بندی: کاری که متن میکند و شیوه انجام آن را جدا ببینید
در پرسش هدف و لحن، یک پاسخ دو قسمتی بسازید. برای متن نمایشگاه میتوان نوشت: «نوشته با توضیح نقص راهنما، پیشنهاد اصلاح میدهد؛ لحنش انتقادی و ملایم است، چون کاستی مشخصی را بررسی میکند و راه‌حل را با عبارت بهتر است پیشنهاد میدهد.» سپس هر قسمت را با عبارت‌های همان متن کنترل کنید. اگر شاهد کافی ندارید، برچسب قطعی یا شدیدتر اضافه نکنید.
برای شروع، یکی از متن‌های همین صفحه را بدون نگاه به توضیح بررسی کنید و بعد متن تغییرکرده را حل کنید. اگر تردید میان هدف، پیام و لحن در تمرین‌های مختلف تکرار می‌شود، متن و دلیل انتخابتان را برای بررسی آموزشی نگه دارید. برای انتخاب تمرین متناسب با نیاز خود نیز می‌توانید از مسیر مشاوره آزمون تیزهوشان مؤسسه مشاوره رندو (استاد سروش جباری) استفاده کنید.
پرسش‌های پرتکرار
هدف نویسنده با ایده اصلی متن یکی است؟
ایده اصلی پیام محوری متن را بیان میکند؛ هدف توضیح میدهد نوشته با بیان آن پیام چه کاری دنبال میکند، مانند آموزش یک روش یا پیشنهاد یک تغییر. دو نوشته همموضوع ممکن است هدفهای متفاوتی داشته باشند.
آیا از موضوع غمگین میتوان لحن اندوهگین را نتیجه گرفت؟
بهتنهایی نه. ممکن است نوشته اتفاقی ناخوشایند را با زبان خنثی گزارش کند. برای تشخیص لحن، انتخاب واژهها و نحوه بیان را بررسی کنید و احساس خودتان را شاهد قطعی لحن قرار ندهید.
آیا علامت تعجب یا جمله امری لحن را مشخص میکند؟
این نشانهها سرنخاند، اما بهتنهایی کافی نیستند. فعل امری میتواند مرحلهای از یک آموزش آرام باشد و علامت تعجب در بافتهای گوناگون به کار رود. برداشت باید با معنای جملهها و بخش مورد پرسش هماهنگ باشد.
اگر متن چند هدف یا چند لحن داشت چه کنیم؟
دامنه پرسش را مشخص کنید. برای هدف اصلی یا لحن غالب، رابطه بخش‌های مهم را در نظر بگیرید؛ برای پرسش مربوط به یک جمله یا گوینده، همان بخش را در بافتش بسنجید. لازم نیست همه جمله‌های متن نقش یا لحن یکسانی داشته باشند.